PORTFOLIO - JURGEN ONLAND

Het raadsel van het bestaan
door Oscar Meo

Jurgen Onland is een Nederlandse fotograaf die niet meer jong is en die in de afgelopen jaren bekendheid heeft verworven, vooral dankzij de eerste prijzen die hem werden toegekend bij de Urban Photo Races van Amsterdam (2017), Londen (2018) en Parijs (2019), waaraan nog enkele andere kleinere prijzen zijn toegevoegd. Zoals hij zelf verklaarde op Lensculture ter gelegenheid van de publicatie van de portfolio In between worlds, hier gepresenteerd en het resultaat van werk uitgevoerd tussen 2021 en 2023, is zijn benadering, die hij omschrijft als autodidactisch, van documentaire en autobiografische aard: zijn "zelfreflectie" wil niet alleen een instrument van "persoonlijke groei" vormen, maar ook een manier om de toeschouwer te "stimuleren" en "uit te dagen", zodat deze wordt aangemoedigd na te denken over zijn eigen leven, met "zijn onvolkomenheden en zijn schoonheden".

Een duidelijk en eenvoudig programmatisch manifest, dat echter – in zijn beknoptheid – niet volledig recht doet aan het traject dat Onland kiest om de poëtica te verwezenlijken die eraan ten grondslag ligt. Zeker, zijn werk kan worden geplaatst binnen de traditie van de quête, zeer rijk aanwezig in de fotografie, evenals in de literatuur: een reis naar het onderzoek van het eigen verleden, in contact met de atmosferen waarvan men zijn geheugen bewaart – maar in zijn specifieke geval ook naar de vergeefse zoektocht naar datgene wat had kunnen zijn (en nooit is geweest), dat wil zeggen naar datgene wat – volgens een beroemde uitspraak van Aristoteles – de poëzie onderscheidt van de geschiedenis, de kunst van het mogelijke (ook wanneer niet verwezenlijkt), die het universele uitdrukt, van het verhaal van de feiten, dat het particuliere uitdrukt.

Zo gebeurt het bij Onland voor die gewenste en nooit gekregen broer die half zichtbaar lijkt zowel op een foto uit In between worlds, voldoende vervaagd om hem een spookachtige aanwezigheid te geven, als in een scherp afgedrukte foto zonder gezicht uit een nog in opbouw zijnde portfolio: I call him Vincent.

Dus geen reproductie van de werkelijkheid zoals zij is, maar een werkelijkheid doordrongen van verbeelding en verweven met een zekere nostalgische weemoed: een uitnodiging om na te denken over het thema van het zijn van wat niet is.

Bovendien toont het werk van Onland een interessante stilistische verscheidenheid: in de portfolio Walk in silence, die de straten van Manchester en andere Engelse plaatsen afbeeldt, de geboorteplaats van de muzikanten die hij als tiener liefhad, wordt de voortdurende verwijzing naar zijn eigen verleden gecombineerd – zoals hij zelf erkent – met een wendbare houding van de straatfotograaf (en dus een onmiddellijke houding tegenover de werkelijkheid).

De ware hoofdpersoon van Onlands foto's, ook van de meer realistische, vanaf de zogenaamde staged photography, is echter niet het directe en precieze herinneren van werkelijke gebeurtenissen, maar een schuine, allusieve reconstructie van het verleden.

Zijn onderwerpen kunnen onverschillig voorwerpen en "gewone" individuen zijn, geportretteerd in een "gewone" omgeving, of juist vreemde gemaskerde figuren, om zo te zeggen "buitenaards" en vaag verontrustend; een roze hoofdtooi van "vreemde" vorm en kleur, neergelegd op een grasveld (of misschien omdat het magisch is neergedaald?); een jonge voetballer in de zeer serieuze houding van een kampioen, in een verlaten interieur van een menselijke woning dat doet denken aan de gouden periode van de Nederlandse schilderkunst; of – op een foto in totaalbeeld – een man verrast terwijl hij bijna in aanbiddende houding knielt in een volledig ongerijmde omgeving, en zo verder.

Men vraagt zich echter af: vertellen deze foto's iets, en heeft de toeschouwer slechts de taak de beelden met elkaar te verbinden, de "leegtes" (blanks) op te vullen om een verhaal te reconstrueren?

De kwestie is veel complexer.

De directe relatie van de foto's met Onlands verleden, de afwezigheid van een gewone samenhangende vertelling, suggereren dat zijn werk moet worden beschouwd als een symbolische reconstructie van herinneringen: beleefde gebeurtenissen, voorwerpen, figuren (het doet er niet toe of ze werkelijk of denkbeeldig zijn) die een fundamentele betekenis hebben gehad, verschijnen opnieuw voor onze ogen, maar getransformeerd; het fotografische beeld wordt zo een zichtbare afdruk van datgene wat onherroepelijk afwezig is.

Maar juist dit is de traditionele definitie van het symbool: een werkelijk voorwerp dat nooit gelijk is aan zijn ideale referent, maar er slechts zijdelings, indirect naar verwijst. Wat moet de toeschouwer op dit punt doen, schijnbaar geplaatst door de auteur in de slechtst mogelijke positie, die van het moeten proberen de puzzel van een andermans bestaan te reconstrueren, waarvan hij onvermijdelijk de stukken niet kan samenbrengen omdat hij niet beschikt over het volledige beeld dat hem zou dienen als gids om het werk te voltooien?

Sommigen zullen zeggen dat de vraag geen zin heeft, omdat de toeschouwer het niet weet, noch kan weten, wat de auteur weet. Welnu, juist daarom kan Onland stellen dat een van de bedoelingen van zijn niet-vertelling erin bestaat de kijker ertoe te brengen over zichzelf na te denken, in een soort augustiniaans "keer terug in jezelf", omdat "de waarheid woont in het innerlijk van de mens".

De foto's presenteren zich dan als een uitnodiging of een oproep door tekens (dus door middel van een "indirecte taal") aan de ontvanger, zodat hij door verwijzingen naar zichzelf de lege ruimtes vult, sporen trekt vanuit verspreide aanwijzingen op een persoonlijk traject, dat hem zelfs ertoe zou kunnen brengen zijn eigen existentiële puzzel te proberen samen te stellen en de betekenis van zijn eigen leven te zoeken.

Het resultaat is een weddenschap, geen zekerheid: het tot stand brengen van een communicatie van bestaan tot bestaan.